wpis z 5 Listopada 2025

^{fot. Sugar Creek Garden}

Kalikarpa amerykańska.

Znaleźć ją możecie także pod nazwami  American Beautyberry, American Mulberry, French Mulberry i Sour-Bush. Skąd wzięły się inne nazwy jak Morwa Francuska i Morwa Amerykańska nie udało mi się dotychczas ustalić.

Spacerując jesienią po wielu ogrodach możecie czasami dostrzec jaskrawofioletowe kępy owoców na wiotkich pędach – hamerykańskie Jagódki Piękności. Trudno ją przeoczyć, a wielu zwyczajnie ją ignoruje. Chociaż jako krzew jest ona miłą dla oka, kryje w sobie coś więcej.

Nie byłbym sobą gdybym nie poszperał w starych annałach „ki czort” i z przyjemnością nie zanurzył się w bogatej historii tej rośliny – jej kulinarnych i leczniczych zastosowaniach.

Callicarpa americana jest rośliną znaną w południowo-wschodnich Stanach Zjednoczonych i jest czczona od wieków. Plemiona indiańskie, zwłaszcza Czirokezów, wykorzystywały tę roślinę w różnych aspektach życia codziennego. Wierzono, że te jaskrawofioletowe jagody mają właściwości ochronne, odpędzające złe duchy i pecha. Takie przekonanie wzmacnia ich niesamowita barwa i obfitość owoców jakimi obdarza.

Nazwa rośliny, Callicarpa , pochodzi od greckich słów „kαλός| i  „καρπούς” oznaczających „piękna garść” (tutaj owoców). Callicarpa americana jest ceniona za Wielką Wodą. Jej liście od dawna stosowane były jako naturalny repellent dla owadów, w szczególności kleszczy i komarów a właściwości te zostały naukowo potwierdzone (Journal of Agricultural and Food Chemistry) – zidentyfikowano związek o nazwie Kallicarpenal, Intermedeol i Spathulenol  które odstraszają kleszczory, kumory i inne gryzonce latacze, w tym komara Aedes albopictus (azjatycki komar tygrysi).

Zarówno etnomedycyna jak i współczesne badania fitofarmakologiczne potwierdzają jej właściwości przeciwdrobnoustrojowe, w tym gronkowca złocistego (MRSA = Methicillin-resistant Staphylococcus aureus).

Surowe jagody, choć smaczne i słodkie, nadają się „dopaszczowo” ludzi jedynie w niewielkich ilościach ze względu na swoje silne właściwości ściągające. W niektórych źródłach spotykać można wzmianki o łagodnych skurczach żołądka i lekkim dyskomforcie. Jagódki te są także wykorzystywane do robienia galaretek i wina.

Pięknotka w folklorze i literaturze

Francuska Malina od dawna istniała w folklorze południowego wschodu Ameryki Północnej – jej owoce często noszono jako amulety chroniące przed nieszczęściami, pechem i złymi duchami. Pięknotka amerykańska była kojarzona w folklorze z motywami kobiecości i ochrony. Niektóre tradycje rdzennych Amerykanów przypisują ochronne właściwości tej rośliny kobietom, a jagody uważano za amulety chroniące przed negatywną energią i złym stanem zdrowia w czasie ciąży. Można śmiało powiedzieć, że roślina ta opiekowała się kobietami na długo, zanim stało się to modne we współczesnym świecie. We współczesnym Zielarstwie Zachodnim Pięknotka nie jest w znaczący sposób kojarzona ze zdrowiem kobiet. Jednakże nie można pominąć jej roli we wspieraniu funkcji odpornościowych i zastosowania w pielęgnacji skóry dzięki właściwościom przeciwdrobnoustrojowym.

O tej roślinie pisano także w książkach i to niekoniecznie zielarskich, William Bartram, XVIII-wieczny przyrodnik w swojej książce „ Travels ” opisał florę i faunę Południa Stanów Zjednoczonych, podkreślając rolę tej rośliny w bujnych, dzikich krajobrazach regionu, podkreślając jej znaczenie w historii naturalnej Południowego Wschodu.

Callicarpa americana występuje często jako metafora odporności i przetrwania. Kathryn Stripling Byer, poetka z Południa, używa tej rośliny w swoim wierszu „Beautyberry” symbolizujący wytrwałość i piękno w obliczu przeciwności losu. Zdolność rośliny do rozwoju w niesprzyjających warunkach czyni ją trafną metaforą odporności, tak często niezbędnej w życiu.

Jagody dojrzewają od września do października i są ulubionym owocem wielu tamtejszych dzikich ptaków. Pięknotka jest także powszechnie sadzona w parkach i ogrodach nie tylko w Ameryce Północnej ale i w Europie, by przyciągać ptactwo ze względu na źródło pożywienia oraz tworzenie specyficznej osłonę, jaką zapewnia sam krzew. Roślina ta jest bardzo ceniona także ze względu na niewielkie wymagania pielęgnacyjne.

^{Owoce formy właściwej i owoce formy ‚Lactea’}

Tera ciurt o etnomedycynie Francuskiej Maliny:

Indiańskie plemiona amerykańskie gotowały liście i korzenie, aby używać ich w kąpielach potowych w leczeniu malarii (zawlekanej przez ludzi z Florydy i roznoszonej przez lokalne kumory), gorączki i reumatyzmu.

Same korzenie gotowano by uśmierzać bóle brzucha, zawroty głowy a łączony dekokt z korzenia i jagód stosowano na kolkę. Odwar stosowano także w leczeniu dyzenterii czyli Upierdliwej Sraczki..

Z kory sporządzano mikstury mające na celu łagodzenia swędzenia skóry, a współczesne badania wskazują na jej korzystne działanie w leczeniu trądziku.

Na początku XIX wieku Rafinesque zauważył, że jej liście były używane do leczenia wodobrzusza przez ludzi europejskiego pochodzenia.

W zielarstwie plemion Indian z Alabamy z korzeni i gałęzi przygotowywano wywar do użytku zewnętrznego w kąpielach potowych jako środek przeciwreumatyczny, napotny i przeciwgorączkowy. Pplemię Czoktawów stosowało wywary z różnych części rośliny do leczenia kolek. W przypadkach dyzenterii korzenie Pięknotki zmieszane z korzeniami natywnych Jerzyn (Rubus argutus, Rubus cuneifolius lub Rubus occidentalis) stosowano doustnie w prpostaci odwarów. Wywar z korzenia był stosowany także przez plemię Koasati w leczeniu bólu brzucha. W Karolinie Północnej sosowano natomiast korę młodych pędów Pięknotki do leczenia gorączki.

Wśród osadników Ameryki Północnej jagody były okazjonalnie używane jako żywność. choć nieco kwaśne, lekko gorzkawe i cierpkie (stąd spotykana nazwa Sour Berry – kwaśna jagoda, potoczna nazwa w tamtym czasie). Dla niektórych owoce wydają się być soczyste, słodkawe, lekko aromatyczne i z wyraźną nutką limonki. Zbierano je po pierwszych przymrozkach sporządzając drzemy, galaretki i wina. Jej pędy pozbawione już jesienią liści bły niezwykłym elementem dekoracyjnym jako ozdoba stołu podczas celebracji Dnia Dziękczynienia. Z owoców Callicarpa americana dawniej pozyskiwano fioletowy barwnik do wełny.

Współczesne odkrycia naukowe

Wyizolowano z rtej rośliny wiele ciekawych aktywnych substancji m.in. kallikarpenal, kallikarpenian, gankwanin,a-pinen, b-pinen i intermedeol. Obserwacja tradycyjnego stosowania jej świeżych jako środka do ochrony koni i ludzi przed ukąszeniami komarów skłoniła do zbadania lotnych składników tych części rośliny. Wykorzystując aktywność przeciwko Aedes aegypti i Anopheles zidentyfikowano kilka składników terpenoidowych odstraszających komarów. Spośród związków wyizolowanych z olejku eterycznego kallikarpenal, epoksyd humulenu II, intermediol i spathulenol wykazywały największą aktywność, przy czym kallikarpenal daje wyraźny efekt odstraszający i tzw toksyczność powalająca. Dalsze badania potwierdziły także silne właściwości przeciwbakteryjne, m.in. wyciągi z liści wykazały działanie bakteriostatyczne względem Cutibacterium acnes, bakterii powodującą trądzik. Wykazano także in vitro bardzo silny potencjał w walce z bakteriami opornymi na antybiotyki, takimi jak MRSA.

Tera jak używać

Miejscowo: rozgniecone liście wcierane w skórę odstraszają owady, w tym kleszczory, kumory i inksze upierdliwe latacze.

Dopaszczowo: jako infuzyje i dekokta zez liścioróf i kurzyni.

Resztę postaram się dopowiedzieć kiedy całość Francuskiej Maliny ogarnę przy pomocy Zielich zza Wielkiej Wody.

źródła:

• Daniel E. Moerman – American medical ethnobotany: a reference dictionary. 1977
• John K Crellin – Herbal Medicine Past and Present. A Reference Guide to Medicinal Plants, 1990
• William P. Jones, Douglas Kinghorn – Biological active nature products of the genus Callicarpa, 2009
• Rozenn M. Pineau, Sarah E. Hanson, James T. Lyles, Cassandra L. Quave  – Growth inhibitory activity of Callicarpa americana leaf extracts against Cutibacterium acnes
• Saifuzzaman Sumon, Rezaul H. Sykut, Sajib Paul – Pharmacological activity investigation of Callicarpa americana